Opracowanie: Sylwester Lewandowski
Wprowadzenie
Grudziądz jest miastem na prawach powiatu zamieszkiwanym przez prawie stutysięczną społeczność. Jest miastem poprzemysłowym, w którym w wyniku transformacji z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nastąpił upadek dużych zakładów przemysłowych. W zakładach tych znajdowało zatrudnienie kilkanaście tysięcy mieszkańców miasta. W następstwie tego Grudziądz przez wiele kolejnych lat zmagał się z bardzo wysokim odsetkiem osób bezrobotnych. Postępujące ubożenie mieszkańców prowadziło do wzrostu zjawisk patologii społecznych. Choć obecnie sytuacja społeczno-gospodarcza miasta uległa i nadal ulega systematycznej poprawie to szkodliwe zjawiska patologii społecznych nadal wymagają monitorowania i podejmowania skutecznych działań.
Od lat w mieście dostrzegano potrzebę zaplanowania i przeprowadzenia zmian w kierunku systemowego opartego na skutecznych strategiach i metodach podejścia do problemu profilaktyki uzależnień. W 2019 r. z inicjatywy Miejskiej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Miasto Grudziądz nawiązano współpracę z Państwową Agencją Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, w ramach której podpisano dwa porozumienia dot. organizacji szkoleń dla przedstawicieli jednostek działających na rzecz dzieci i rodziny oraz dot. wprowadzenia systemowych, opartych na dowodach naukowych działań profilaktycznych mających na celu ograniczenie problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych przez młodzież w Grudziądzu. W roku 2022 zapisy tego porozumienia zostały recypowane do porozumienia zawartego pomiędzy Prezydentem Grudziądza i Dyrektorem Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. W ramach realizacji przedmiotu porozumienia KCPU zobowiązało się do wspierania systemowych rozwiązań w obszarze profilaktyki używania substancji psychoaktywnych przez młodzież mieszkającą lub uczącą się w Grudziądzu, m.in. poprzez: badania epidemiologiczne i ewaluacyjne; podnoszenie kompetencji przedstawicieli różnych grup zawodowych m.ni poprzez szkolenia; upowszechnianie rekomendowanych programów profilaktycznych; edukację publiczną w zakresie profilaktyki używania substancji psychoaktywnych; monitorowanie lokalnych potrzeb w zakresie profilaktyki; monitorowanie realizacji projektu; systematyczną współpracę KCPU z przedstawicielami miasta Grudziądza.
Mając na względzie, że realizacja przedmiotowego projektu w Grudziądzu wymaga dużego zaangażowania sił i środków zadanie to, w drodze konkursu, zostało powierzone Fundacji Praesterno. Fundacji, która posiada wieloletnie doświadczenia w projektach profilaktycznych i badawczych oraz jest podmiotem, który może zagwarantować realizację zadań wynikających z w/w porozumienia na najwyższym poziomie. W początkowej fazie realizacji projektu zostanie zrealizowany projekt badawczy w środowisku grudziądzkich szkół. Wyniki tego badania pozwolą nam ocenić faktyczny stan zagrożenia uzależnieniami wśród dzieci i młodzieży oraz zaplanować, a następnie zrealizować adekwatne działania profilaktyczne.
Zanim jednak przedmiotowe badanie zostanie przeprowadzone, a jego wyniki opracowane i opublikowane warto zapoznać się z wynikami diagnozy zrealizowanej na potrzeby opracowania realizowanego obecnie Miejskiego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2022–2023. Dodam, że program ten został przyjęty uchwałą z dnia 30 marca 2022 r. nr LIX/488/22 Rady Miejskiej Grudziądza.
Gminny program przeciwdziałania uzależnieniom dla Grudziądza w latach 2022 i 2023
Diagnoza stanu zagrożenia problemami alkoholowymi, narkomanią oraz uzależnieniami behawioralnymi występującymi w Grudziądzu
Diagnoza powstała w oparciu o dane pozyskane przez Wydział Zdrowia i Spraw Społecznych Urzędu Miejskiego w Grudziądzu od partnerów i realizatorów ubiegłorocznego Programu oraz wyników badań:
- European School Survey Project on Alcohol and Drugs (ESPAD), edycja 2019;
- Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia (European Health Interview Survey – EHIS);
- „Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących od hazardu i innych uzależnień behawioralnych – edycja 2018/2019”;
- „Nastolatki 3.0. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów”.
Z uwagi na wprowadzony stan epidemii oraz przejście szkół na pracę zdalną, nie było możliwości przeprowadzenia zaplanowanych na lata 2020-2021 badań ankietowych.
Sytuacja demograficzna i społeczna. Według stanu na dzień 31.12.2020 roku na terenie Grudziądza zamieszkiwało 83.913 osób, w tym 44.867 kobiet, co stanowi 53,5% lokalnej społeczności. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w 2020 roku objął pomocą społeczną 5.901 osób w 3.342 rodzinach, w tym z powodu:
- alkoholizmu – 721 osób w 525 rodzinach,
- narkomanii – 103 osoby w 60 rodzinach,
- przemocy – 1.341 osób w 418 rodzinach.
W części rodzin wymienione dysfunkcje występowały łącznie. Obserwując wieloletnie trendy można dostrzec, że od 2013 roku maleje liczba rodzin objętych pomocą społeczną ze strony Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Grudziądzu. W roku 2020 spadek ten wyniósł 2% w stosunku do roku poprzedniego. Problemy alkoholowe w rodzinie mają niebagatelny wpływ na jej status materialny. Przy zmniejszającej się liczbie grudziądzkich rodzin korzystających z pomocy społecznej odsetek rodzin otrzymujących świadczenia z powodu alkoholizmu lub narkomanii na przestrzeni ostatnich trzech lat pozostaje na porównywalnym poziomie. Z uzależnionymi klientami pomocy społecznej MOPR zawiera kontrakty socjalne dotyczące podjęcia leczenia odwykowego, a pomoc udzielana jest w formie niepieniężnej. Rodziny niewydolne wychowawczo, obarczone uzależnieniami, na wniosek pracowników socjalnych lub w drodze postanowienia sądu obejmowane są wsparciem asystenta rodziny. Ponadto MOPR wspiera osoby znajdujące się w sytuacji kryzysowej m.in. poprzez udzielanie poradnictwa psychologicznego, socjalnego i prawnego, prowadzenie grup wsparcia oraz realizację projektów socjalnych. W przypadku podejrzenia występowania przemocy w rodzinie, inicjowana jest procedura Niebieskiej Karty. Podmiotami zobligowanymi do wszczynania tej procedury są MOPR, Policja, placówki oświatowe, placówki ochrony zdrowia oraz Miejska Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Dane w tym zakresie przedstawia poniższa tabela:
| rok | Liczba prowadzonych procedur wg stanu na 1.01 | Liczba wszczętych procedur (założonych kart) | Liczba procedur zakończonych w danym roku | Liczba prowadzonych procedur wg stanu na 31.12 | Łączna liczba procedur prowadzonych w danym roku | Łączna liczba spotkań grup roboczych w danym roku |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2018 | 131 | 183 | 186 | 138 | 324 | 851 |
| 2019 | 138 | 370 | 279 | 197 | 476 | 1 255 |
| 2020 | 197 | 128 | 77 | 249 | 326 | 515 |
Diagnoza problemu z zakresu spożywania alkoholu oraz palenia tytoniu została opracowana na podstawie badań – Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia (European Health Interview Survey – EHIS). Badanie zostało wykonane w 2019 roku na ludności krajów członkowskich Unii Europejskiej. W diagnozie uwzględniono wyniki badań zrealizowanych w Polsce. Wyniki zostały porównane z wynikami tożsamych badań przeprowadzonych w 2014 roku. Natomiast z zakresu uzależnień behawioralnych została opracowana na podstawie badania „Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących od hazardu i innych uzależnień behawioralnych – edycja 2018/2019”.
Napoje alkoholowe są najbardziej rozpowszechnioną substancją psychoaktywną wśród młodzieży. Chociaż raz w ciągu całego swojego życia piło 84,9% uczniów z młodszej grupy i 96,6% uczniów ze starszej grupy, co stanowi spadek w stosunku do badań przeprowadzonych w 2015 roku, które wykazały kolejno 87,9% i 97,4%. Odsetki z poziomu województwa przewyższają te, które odnotowano w populacji kraju. W czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem piło jakiekolwiek napoje alkoholowe 75,1% młodszych uczniów i 95,1% uczniów starszych. Warto zauważyć, że odsetki konsumentów alkoholu, definiowanych jako osoby, które piły jakikolwiek napój alkoholowy w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem, w przypadku uczniów młodszych nie odbiegają znacznie od odsetków konsumentów stwierdzanych w badaniach na populacji osób dorosłych. W tym przypadku można odnotować różnicę między uczniami z młodszej grupy z terenu województwa kujawsko-pomorskiego w porównaniu do uczniów z tej samej frakcji, z populacji generalnej na niekorzyść tych pierwszych. Picie napojów alkoholowych jest na tyle rozpowszechnione, że w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem piło 46,3% 15- i 16-latków i 82,5% 17- i 18-latków. Rozpowszechnienie picia alkoholu nie okazało się zróżnicowane ze względu na płeć. Wśród uczniów z młodszej grupy wskaźniki picia kiedykolwiek w życiu i w czasie 12 miesięcy oraz 30 dni przed badaniem są wyższe dla dziewcząt. Wśród starszych uczniów jest podobnie, z wyjątkiem picia w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem, kiedy to wyższe wskaźniki odnotowano wśród chłopców. Jednak różnice między dziewczynkami i chłopcami są niewielkie, nieprzekraczające 3,2 punktów procentowych. Niewielkie różnice między płciami wskazują na proces homogenizacji wzorów picia związany z emancypacją dziewcząt, mimo że w naszej kulturze używanie alkoholu to raczej domena mężczyzn. W dorosłej populacji w grupie abstynentów spotyka się wielokrotnie więcej kobiet, również spożycie alkoholu w tej grupie jest znacznie niższe niż wśród mężczyzn. W populacji młodzieży te proporcje są wyrównane. Porównując dane z poziomu województwa kujawsko-pomorskiego do danych z populacji generalnej można zaobserwować nieznacznie wyższe odsetki chłopców i dziewcząt pijących napoje alkoholowe. Najbardziej popularnym napojem alkoholowym wśród całej młodzieży jest piwo, a najmniej – wino. Wysoki odsetek badanych przyznaje się do przekraczania progu nietrzeźwości. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem chociaż raz upiło się 10,6% uczniów z młodszej grupy i 16,8% ze starszej grupy wiekowej. W czasie całego życia ani razu nie upiło się tylko 51,9% uczniów młodszych i 37,0% uczniów starszych.
Nikotyna jest niewątpliwie jedną z substancji psychoaktywnych i uzależniających. Faktem jest, że NPZ nie wskazuje jednostek samorządu terytorialnego w grupie realizatorów profilaktyki nikotynowej, jednakże obszar ten pozostaje w zainteresowaniu grudziądzkiego samorządu kierującego się troską o zdrowie lokalnej społeczności. Próby palenia tytoniu w czasie całego życia podejmowało 51,9% uczniów z młodszej i 74,2% uczniów ze starszej grupy, co stanowi spadek w stosunku do badań wykonanych w 2015 roku, które wykazały kolejno 61% i 75,7%. Zarówno chłopcy jak i dziewczęta zamieszkujący na terenie województwa kujawsko-pomorskiego nieznacznie częściej podejmują próby palenia w porównaniu z osobami z populacji generalnej. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem paliło 22,8% 15- i 16-latków oraz 41,0% 17- i 18-latków. Odsetki uczniów ze starszej kohorty palących 30 dni przed badaniem w województwie kujawsko-pomorskim tylko w niewielkim stopniu przewyższają te, które odnotowano w populacji całego kraju. Palenie wśród badanych z młodszej grupy z województwa kujawsko-pomorskiego było na podobnym poziomie co w pozostałej części kraju. Zarówno w jednej, jak i drugiej grupie badanych najczęściej spotyka się uczniów palących do 10 papierosów dziennie. Wśród 15- i 16-latków co dziesiąty wypala taką ilość, z kolei wśród uczniów starszych co siódmy. Nieznacznie wyższy odsetek chłopców niż dziewcząt deklarował aktualne palenie w starszej grupie. W młodszej były to podobne odsetki. W młodszej grupie przynajmniej raz w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem paliło 22,8% dziewcząt oraz 22,9% chłopców, w starszej w czasie ostatnich 30 dni paliło 40,9% dziewcząt oraz 41,6% chłopców. W 2019 roku zapytano uczniów o palenie e-papierosów. Ich używanie jest bardziej rozpowszechnione wśród starszej grupy zarówno, jeśli chodzi o używanie kiedykolwiek w życiu (odpowiednio 67,8% i 58,0%) jak i o ostatnie 30 dni przed badaniem (odpowiednio 35,2% i 31,0%). W porównaniu z próbą ogólnopolską, uczniowie z terenu województwa kujawsko-pomorskiego nieznacznie częściej używali e-papierosów niż ich rówieśnicy z populacji generalnej. W obu grupach różnice sięgają około 0,8-3 punktów procentowych. W obu badanych grupach wyższy odsetek chłopców niż dziewcząt deklarował palenie e-papierosów.
Natomiast sytuacja związana z używaniem narkotyków oraz nowych środków psychoaktywnych (NSP) tzw. dopalaczy wydaje się znajdować w trendzie spadkowym. Wyniki badania wskazują na znacznie niższy poziom rozpowszechnienia używania substancji nielegalnych (narkotyki, dopalacze), niż legalnych, szczególnie alkoholu i tytoniu. Większość badanych nigdy po substancje nielegalne nie sięgała. Wśród tych, którzy mają za sobą takie doświadczenia większość stanowią osoby, które co najwyżej eksperymentowały z marihuaną lub haszyszem. Chociaż raz w ciągu całego życia używało tych substancji 23,0% młodszych uczniów i 45,3% starszych uczniów, a więc nastąpił spadek w stosunku do 2015 r., gdzie do używania ww. substancji przyznało się 28,1% uczniów młodszej grupy oraz 48,4% uczniów starszych. W młodszej grupie na drugim miejscu pod względem rozpowszechnienia wśród substancji nielegalnych są substancje wziewne (8,1%), a w starszej grupie – amfetamina (8,6%). Aktualne, okazjonalne używania substancji nielegalnych, czego wskaźnikiem jest używanie w czasie ostatnich 12 miesięcy, także stawia przetwory konopi na pierwszym miejscu pod względem rozpowszechnienia. Wśród 15- i 16-latków używa tego środka ponad 19% uczniów, a wśród 17- i 18-latków – 35,8%. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem 9,9% uczniów z młodszej grupy i 16,0% uczniów ze starszej grupy używało marihuany lub haszyszu. Zarówno eksperymentowanie z substancjami nielegalnymi, jak ich okazjonalne używanie jest bardziej rozpowszechnione wśród chłopców niż wśród dziewcząt. Niemal wszyscy badani słyszeli o „dopalaczach”, jednak tylko 4,3% uczniów z klas młodszych i 3,6% uczniów z klas starszych było kiedykolwiek w sklepie z „dopalaczami”. Odsetki uczniów, którzy kiedykolwiek używali dopalaczy są podobne (4,0% 15–16-latków i 5,2% uczniów szkół średnich).
Warto zwrócić uwagę, że zjawisko używania leków uspokajających i nasennych w celach innych niż medyczne ma szerszy zakres niż zjawisko używania ich wedle przepisu lekarza w celach leczniczych. Dane pokazują, że po leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza sięga 17,0% uczniów klas młodszych i 22,5% w starszej grupie. Z kolei wyniki z 2015 roku wskazywały używanie leków bez przepisu lekarza wśród 17,6% uczniów młodszej i 19,5% uczniów starszej grupy. Eksperymentowanie z lekami uspokajającymi i nasennymi znacznie bardziej rozpowszechnione jest wśród dziewcząt. Natomiast doświadczenia z lekami uspokajającymi i nasennymi przyjmowanymi w celach leczniczych ma 12,1% młodzieży młodszej i 12,4% młodzieży starszej, a w 2015 r. 14,8% uczniów młodszych i 12,2% uczniów starszych. W tej grupie wyróżnić trzeba frakcję 4–5% badanych, którzy te uzależniające leki przyjmowali przez trzy tygodnie lub dłużej. Zwraca uwagę fakt, że większe rozpowszechnienie używania leków przepisanych przez lekarza odnotowuje się w młodszej grupie. Uczniowie z województwa kujawsko-pomorskiego częściej niż ich rówieśnicy z pozostałej części Polski używali leków uspokajających i nasennych przepisanych przez lekarza. Największe różnice można odnotować w przypadku używania leków powyżej trzech tygodni przez 15- i 16-latków.
Hazard
W gry hazardowe, czyli takie w których można wygrać lub przegrać pieniądze, chociaż raz, kiedykolwiek w życiu grało 18,2% badanych piętnasto-szesnastolatków oraz 21,4% siedemnasto-osiemnastolatków. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem uczestniczyło w grach hazardowych 5,5% młodszej grupy wiekowej i 7,9% uczniów starszej grupy wiekowej.
Media społecznościowe
W badaniu ESPAD zawarto też pytania dotyczące korzystania z mediów społecznościowych, takich jak Twitter, Facebook czy Skype oraz grania w gry na urządzeniach elektronicznych (komputer, smartfon, konsola, gry wideo). Analiza typowego dnia nauki szkolnej młodszej badanej grupy (15–16 lat) pokazuje najliczniejszą podgrupę badanych, która korzysta z mediów społecznościowych 2–3 godziny dziennie (30,1%), mniej osób poświęca na tą aktywność ok. 4–5 godzin (20,2%). W przypadku typowego dnia weekendowego, dominują dwie podgrupy badanych: podgrupa korzystająca ponad 6 godzin dziennie (26,4%) oraz korzystająca ok. 2–3 godzin (24,6%). W starszej grupie wiekowej, w typowym dniu nauki w szkole, największy odsetek uczniów poświęca na korzystanie z mediów społecznościowych 2–3 godziny dziennie (33,7%) lub około 4–5 godzin dziennie (20,4%). W trakcie weekendu dominuje korzystanie z mediów społecznościowych 2–3 godziny dziennie (27,2%), około 4–5 godzin dziennie (25,7%) lub 6 godzin lub więcej (25,2%).
Gry cyfrowe
Uczniowie zostali także zapytani o symptomy nadmiernego korzystania z gier wideo na urządzeniach elektronicznych, takich jak komputer, smartfon, konsola. W młodszej grupie 21,7% badanych jest zdania, że ich rodzice uważają, że poświęcają na tę aktywność za dużo czasu, 17,1% badanych twierdzi, że spędza za dużo czasu na graniu w gry, a 9,0% badanych ma zły humor, jeśli nie ma dostępu do tych gier. W starszej grupie analogiczne odsetki są niższe, 14,0% uczniów uważa, że spędza za dużo czasu na graniu, takiego zdania jest 16,5% ich rodziców, a 6% ma zły humor, gdy nie może grać.
Czas spędzany w Internecie
Od pierwszych edycji badania „Nastolatki 3.0” obserwowany jest stały wzrost liczby godzin przeznaczanych przez młodzież na korzystanie z Internetu. Obecnie nastolatki spędzają w sieci średnio 4 godziny i 50 minut dziennie (2014 r. – 3 godziny 40 minut , 2018 r. – 4 godziny 12 minut). W dni wolne od zajęć szkolnych czas ten wydłuża się średnio do 6 godzin i 10 minut. Co szósty nastolatek w dni wolne (16,9%) intensywnie korzysta z Internetu w godzinach nocnych (po godzinie 22:00). Rodzice niedoszacowują czasu, jaki ich nastoletnie dzieci spędzają w Internecie, oraz nie kontrolują korzystania z sieci w godzinach nocnych. W opinii rodziców ich dzieci korzystają z sieci średnio 3 godziny i 38 minut. Jedynie 1,8% rodziców wskazuje, że ich dzieci korzystają z Internetu w czasie przeznaczonym na sen (po 22:00).
Inicjacja internetowa
Badania wskazują, że młodsi uczniowie rozpoczynają samodzielne korzystanie z Internetu (bez nadzoru rodziców) wcześniej niż ich starsi koledzy. Średnia inicjacji internetowej w szkole podstawowej wynosi 6 lat i 8 miesięcy. Uczniowie szkół średnich (17 l.) deklarują, iż zaczęli samodzielnie używać Internetu w wieku – 8 lat. W 2016 r. średnia ta wynosiła 9 lat 5 miesięcy. Niektóre dzieci rozpoczynają samodzielne użytkowanie Internetu mając zaledwie 4 lata (4,6%). Dzieci coraz wcześniej otrzymują własne urządzenia z dostępem do Internetu. Największy odsetek uczniów (40,7%) deklaruje, że pierwszy telefon z dostępem do Internetu otrzymało w wieku 9–10 lat, jednak co piąty nastolatek wskazuje, że już w wieku 7–8 lat miał do dyspozycji telefon z dostępem do sieci (20,5%). Biorąc pod uwagę mobilność takiego urządzenia, można zakładać niekontrolowany dostęp do urządzeń cyfrowych umożliwiających łączenie się z Internetem nawet w grupie bardzo małych dzieci.
Korzystanie z urządzeń mobilnych przez dzieci
W badaniach CBOS w 2019 roku po raz pierwszy uwzględniona została kwestia kontaktu małych dzieci z Internetem poprzez blok pytań adresowanych do rodziców bądź opiekunów dzieci w wieku 1–5 lat. Z deklaracji rodziców wynika, że z urządzeń mobilnych korzysta jedna trzecia dzieci między 12. a 23. miesiącem życia i blisko dwie trzecie dzieci mających od 2 do 5 lat. Wśród najmłodszych dzieci średni czas spędzany w ciągu dnia z mobilnym ekranem wynosi 44 minuty, a wśród starszych – 49 minut. Na ogół spędzają one czas z urządzeniami przenośnymi w towarzystwie rodziców lub innych osób dorosłych, w mniejszym stopniu same. Jak deklarują rodzice, treści, z którymi dzieci mają styczność poprzez mobilne ekrany, przeważnie są dostosowane do ich wieku, można jednak zauważyć, że najmłodsze dzieci (12–23 miesiące) około trzykrotnie częściej niż te starsze (2–5 lat) konsumują treści zróżnicowane, nie tylko takie, które są adresowane wyłącznie do dzieci. Najwięcej badanych mających dzieci poniżej 6 roku życia wykorzystuje urządzenia mobilne do zajęcia czasu nudzącym się podopiecznym. Rzadziej stosuje się je po to, aby dzieci uspokoić, a jeszcze rzadziej, by je za coś nagrodzić lub skłonić do zjedzenia posiłku. Rodzice dzieci w wieku od 2 do 5 lat wyraźnie częściej niż opiekunowie młodszych wprowadzają urządzenia przenośne w celu gratyfikacji oraz niwelowania nudy. Ta ostatnia motywacja – oferowania dzieciom smartfonów i tabletów jako sposobu na nudę – jest najsilniej skorelowana z czasem, jaki spędzają one przed mobilnymi ekranami.
Zatrucia
W 2020 r. do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej wpłynęło:
- 22 zgłoszeń zatruć z Oddziału Pediatrycznego Regionalnego Szpitala Specjalistycznego w Grudziądzu dot. 12 dziewcząt i 10 chłopców, w tym 16 alkoholem, 1 alkoholem i narkotykami (16 lat), 5 narkotykami,
- 4 zgłoszenia zatruć z Szpitalnego Oddziału Ratunkowego Regionalnego Szpitala Specjalistycznego w Grudziądzu, w tym 1 lekami, 1 alkoholem i narkotykami, 1 narkotykami i 1 substancjami psychoaktywnymi.
Czynniki ryzyka i czynniki chroniące występujące wśród dzieci i młodzieży
Do najczęściej diagnozowanych przez grudziądzkich nauczycieli czynników ryzyka występujących wśród dzieci i młodzieży należy zaliczyć:
- popularyzację środków stymulujących w mediach,
- dostępność ekonomiczną używek,
- brak umiejętności radzenia sobie ze stresem,
- brak dojrzałości emocjonalnej,
- niską samoocenę,
- niski status socjoekonomiczny rodziny,
- negatywne wzorce w rodzinie.
Wśród czynników chroniących grudziądzcy nauczyciele wskazali między innymi:
- pozytywny klimat szkoły,
- dobre relacje rodzinne,
- dużą różnorodność działań oferowanych przez instytucje na terenie miasta,
- doświadczoną kadrę, posiadającą uprawnienia do realizacji programów profilaktycznych o potwierdzonej skuteczności,
- programy podnoszące wśród dzieci kompetencje społeczne w tym umiejętność odmawiania,
- ofertę zajęć edukacyjnych w tym zajęć sportowych z elementami profilaktyki uzależnień,
- promocję zdrowego stylu życia.
Stan ładu i porządku publicznego na terenie miasta
Stan po spożyciu alkoholu lub zażyciu narkotyków często jest determinantem zachowań niezgodnych z zasadami współżycia społecznego, a nawet godzących w porządek prawny. Wybrane przestępstwa i wykroczenia związane bezpośrednio z używaniem środków psychoaktywnych oraz zastosowane sankcje przedstawiają poniższe tabele.
Liczba przestępstw dotyczących posiadania i rozpowszechniania narkotyków na terenie Grudziądza
| 2018 | 2019 | 2020 | |
|---|---|---|---|
| Liczba przestępstw ogółem | 145 | 88 | 128 |
| w tym popełnione przez nieletnich | 15 | 3 | 0 |
| Liczba sprawców | 128 | 77 | 124 |
| w tym nieletnich | 8 | 3 | 0 |
Informacje dotyczące liczby przestępstw i wykroczeń popełnionych przez kierujących pojazdami oraz dotyczące kontroli trzeźwości kierowców
| Rok | Liczba skontrolowanych kierowców | Liczba ujawnionych przestępstw i wykroczeń | Razem | % 7:2 |
|||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pojazdy mechaniczne | Inne pojazdy | ||||||
| przestępstwa (zawartość alkoholu we krwi powyżej 0,5‰) | wykroczenia (zawartość alkoholu we krwi od 0,2 do 0,5‰) | wykroczenia (zawartość alkoholu we krwi powyżej 0,5‰) | wykroczenia (zawartość alkoholu we krwi od 0,2 do 0,5‰) | ||||
| 2018 | 56 246 | 120 | 55 | 15 | 10 | 200 | 0,4% |
| 2019 | 34 045 | 104 | 70 | 13 | 8 | 195 | 0,6% |
| 2020 | 30 404 | 112 | 54 | 15 | 8 | 189 | 0,6% |
W 2020 roku skontrolowano o 11% mniej kierowców przy czym odsetek liczby przestępstw i wykroczeń spowodowanych przez nietrzeźwych kierowców pozostał na takim samym poziomie.
Informacje dotyczące sankcji zastosowanych wobec sprawców wykroczeń związanych ze spożywaniem napojów alkoholowych wbrew zakazom
| Sankcja | 2018 | 2019 | 2020 |
|---|---|---|---|
| pouczenie | 3 075 | 4 355 | 4 129 |
| mandat karny | 1 440 | 1 160 | 1 014 |
| wniosek do sądu | 81 | 107 | 78 |
| Ogółem | 4 596 | 5 622 | 5 221 |
W 2020 roku nastąpił 7% spadek liczby sankcji zastosowanych wobec sprawców wykroczeń związanych ze spożywaniem napojów alkoholowych wbrew zakazom. Osoby w stanie nietrzeźwości, które swoim zachowaniem powodują zgorszenie w miejscu publicznym lub w zakładzie pracy, zagrażają swojemu życiu lub zdrowiu albo zagrażają życiu lub zdrowiu innych osób od stycznia 2020 r. doprowadzane były do Komendy Miejskiej Policji, a od września 2020 r. również do Izby Wytrzeźwień w Toruniu.
Liczba osób doprowadzonych do wytrzeźwienia (2020)
| IW Toruń | KMP Grudziądz (w tym powiat) | RAZEM | |
|---|---|---|---|
| Liczba osób ogółem, w tym: | 3 | 532 | 535 |
| mężczyźni | 1 | 496 | 497 |
| kobiety | 2 | 36 | 38 |
Działania skierowane do dzieci i młodzieży oraz rodziców realizowane na terenie miasta
1) Na terenie Grudziądza działają placówki wsparcia dziennego:
- prowadzone przez samorząd w połączonych formach: opiekuńczej i specjalistycznej w ramach Centrum Pomocy Dziecku i Poradnictwa Rodzinnego (5 placówek),
- prowadzone przez podmiot kościelny w formie opiekuńczej, tj. dwie świetlice opiekuńczo-profilaktyczne prowadzone przez Grudziądzkie Centrum Caritas.
W ramach Centrum Pomocy Dziecku i Poradnictwa Rodzinnego funkcjonuje Poradnia Rodzinna, której zadaniem jest wspomaganie opiekuńczej, wychowawczej i edukacyjnej funkcji rodzin przeżywających trudności w ich wypełnianiu. Poradnia Rodzinna w swojej działalności m. in. udziela pomocy psychologiczno – pedagogicznej dzieciom i młodzieży oraz ich rodzinom. Oferta Poradni skierowana jest do mieszkańców Grudziądza oraz rodzin uczniów uczęszczających do szkół na terenie miasta. Rodziny mogą zgłaszać się same lub na wniosek wychowawców z placówek, kuratorów sądowych, pedagogów szkolnych itp. Poradnia realizuje też zalecenia wynikające z postanowień Sądu o objęciu rodziny lub dzieci oddziaływaniami terapeutycznymi i innymi.
W ramach Centrum Pomocy Dziecku i Poradnictwa Rodzinnego działa również Ośrodek Profilaktyki Uzależnień Dzieci i Młodzieży, w którym udzielana jest pomoc w formie porad, konsultacji oraz sesji rodzinnych. Ośrodek corocznie organizuje Drzwi Otwarte, w ramach których zainteresowane szkoły mogą korzystać ze spotkań edukacyjno – warsztatowych z zakresu rozwiązywania problemów alkoholowych, przeciwdziałania narkomanii oraz uzależnieniom behawioralnym. Ponadto prowadzone są spotkania edukacyjno – informacyjne podczas wywiadówek szkolnych, które mają charakter profilaktyczny oraz zwiększają świadomość rodziców i opiekunów na temat form pomocy i miejsc, w których można uzyskać pomoc.
2) Szkoły i placówki oświatowe w oparciu o Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 sierpnia 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii (Dz.U. z 2020 r. poz. 1449) prowadzą systematyczną działalność wychowawczą, edukacyjną, informacyjną i profilaktyczną wśród uczniów i wychowanków, ich opiekunów oraz nauczycieli, wychowawców i innych pracowników szkoły i placówki w celu przeciwdziałania alkoholizmowi i narkomanii. Podstawę do podejmowania tej działalności stanowi diagnoza czynników chroniących i czynników ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń związanych z używaniem substancji psychotropowych, środków zastępczych oraz nowych substancji psychoaktywnych. Działalność ta ma m.in. na celu przeciwdziałanie pojawianiu się zachowań ryzykownych, promowanie postaw prozdrowotnych, kształtowanie hierarchii systemu wartości, rozwijanie i wzmacnianie więzi społecznych. W ramach wymienionej działalności szkoły i placówki oświatowe realizują m.in. działania profilaktyczne, w tym rekomendowane programy profilaktyczne jak i programy lokalne o zasięgu ogólnomiejskim.
Ponadto szkoły w trakcie roku szkolnego realizują pozalekcyjne zajęcia sportowe. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (obecnie KCPU) rekomenduje aby zajęcia te były integralnym elementem programu profilaktycznego i pełniły funkcję uzupełniającą w stosunku do działań profilaktycznych w szkołach.
W swoich działaniach z zakresu prowadzenia profilaktycznej działalności informacyjnej i edukacyjnej w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych, przeciwdziałania narkomanii oraz uzależnieniom behawioralnym szkoły wspierane są przez inne podmioty realizujące zajęcia profilaktyczne dla dzieci i młodzieży m.in. Straż Miejską, Komendę Miejską Policji i Poradnię Psychologiczno-Pedagogiczną.
Działania skierowane do osób dorosłych, realizowane na terenie miasta
- Świadczenia zdrowotne dla uzależnionych mieszkańców Grudziądza w ramach NFZ zapewnia Poradnia Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Innych Uzależnień – NZOZ funkcjonujący przy ul. Sikorskiego 34/36 oraz Poradnia Leczenia Uzależnień przy Regionalnym Szpitalu Specjalistycznym im. dr. W. Biegańskiego przy ul. Rydygiera 15/17, które oferują również terapię uzależnień behawioralnych.
- Miejska Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych podejmuje czynności zmierzające do orzeczenia o zastosowaniu wobec osób uzależnionych od alkoholu obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu.
- W domach pomocy społecznej przy ul. Parkowej 12 oraz ul. Nadgórnej 30/32 prowadzone są dla mieszkańców domów działania związane z profilaktyką alkoholową oraz zapobiegające nawrotowi choroby alkoholowej w postaci indywidualnego kontaktu z terapeutą uzależnień. Ponadto w domach aktywnie działają grupy trzeźwościowe AA.
- Działające na terenie Grudziądza stowarzyszenia prowadzą różne formy samopomocy oferowane osobom uzależnionym i ich rodzinom oraz inne działania skierowane do osób uzależnionych.
- Realizowane są działania na rzecz przeciwdziałania nietrzeźwości na drogach poprzez:
- zapewnienie możliwości dokonania samokontroli trzeźwości mieszkańcom Grudziądza,
- organizację akcji kontroli trzeźwości przez Komendę Miejską Policji.
Podsumowanie
Wyniki badań z 2019 r. pokazują, że:
- 74% dorosłych Polaków deklaruje picie alkoholu co stanowi wzrost o 2% w stosunku do badań przeprowadzonych w 2014 r.;
- palenie tytoniu wśród osób dorosłych było mniej popularne niż w 2014 roku, odsetek osób palących spadł o ponad 6% (z 26% do 20%);
- liczbę Polaków w wieku 15+ uprawiających obecnie patologiczny hazard szacuje się na około 27 tysięcy osób;
- problem uzależnienia od Internetu dotyczy 0,03% badanej populacji osób w wieku powyżej 15 roku życia, a zagrożonych uzależnieniem jest 1,4% badanych tj. około 465 000 osób. Zagrożeni uzależnieniem lub już uzależnieni stanowią osoby poniżej 25. roku życia;
- 3,7% populacji Polaków w wieku powyżej 15 roku życia wykazywało symptomy kompulsywnego kupowania. Najbardziej zagrożone są osoby w wieku 25–34 lat;
- chociaż raz w ciągu całego swojego życia alkohol piło 84,9% uczniów w wieku 15–16 lat i 96,6% uczniów 17- i 18-letnich, co stanowi spadek w stosunku do badań przeprowadzonych w 2015 roku, które wykazały kolejno 87,9% i 97,4%;
- próby palenia tytoniu w czasie całego życia podejmowało 51,9% uczniów z w/w młodszej grupy i 74,2% uczniów ze starszej grupy, co stanowi spadek w stosunku do badań wykonanych w 2015 roku, które wykazały kolejno 61% i 75,7%;
- chociaż raz w ciągu całego życia substancji nielegalnych takich jak narkotyki i dopalacze używało 23,0% młodszych uczniów i 45,3% starszych uczniów, co oznacza spadek w stosunku do 2015 r., w którym do używania w/w substancji przyznało się 28,1% uczniów młodszej grupy oraz 48,4% uczniów starszej grupy;
- po leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza sięga 17,0% uczniów klas młodszych i 22,5% w starszej grupie. Z kolei wyniki z 2015 roku wskazywały używanie leków bez przepisu lekarza wśród 17,6% uczniów młodszej i 19,5% uczniów starszej grupy;
- w gry hazardowe chociaż raz w życiu grało 18,2% uczniów w wieku 15–16 lat i 21,4% uczniów 17- i 18-letnich;
- najwyższy odsetek uczniów w wieku 15–16 lat na korzystanie z mediów społecznościowych poświęca 2–3 godziny dziennie w dniach szkolnych (30,1%), a w weekendy ponad 6 godzin dziennie (26,4%). Natomiast w przypadku uczniów w wieku 17–18 lat jest to odpowiednio 2–3 godziny dziennie, zarówno w dniu szkolnym (33,7%) jak i w weekend (27,2%);
- z deklaracji rodziców wynika, że z urządzeń mobilnych korzysta jedna trzecia dzieci między 12 a 23 miesiącem życia i blisko dwie trzecie dzieci mających od 2 do 5 lat.
Natomiast wyniki badań z 2020 r. pokazują, że:
- obserwowany jest stały wzrost liczby godzin przeznaczanych przez młodzież na korzystanie z Internetu, nastolatki spędzają w sieci średnio 4 godziny i 50 minut dziennie, a w dni wolne od zajęć szkolnych czas ten wydłuża się średnio do 6 godzin i 10 minut;
- średnia inicjacja korzystania z Internetu w szkole podstawowej wynosi 6 lat i 8 miesięcy.
Nowym obowiązkiem gminy jest prowadzenie działalności informacyjnej, edukacyjnej oraz szkoleniowej w zakresie przeciwdziałania uzależnieniom behawioralnym. W związku z tym ten obszar uzależnień będzie w najbliższym czasie poddany diagnozie na poziomie lokalnym i monitorowany. Ponadto przeprowadzone będą szkolenia kadr w celu zaplanowania i wdrożenia adekwatnych działań.
Na lata 2022 i 2023 w poszczególnych obszarach zadaniowych wskazanych do realizacji na poziomie gminy zaplanowano poniżej wymienione zadania:
- Zwiększenie dostępności pomocy terapeutycznej i rehabilitacyjnej dla osób uzależnionych oraz zagrożonych uzależnieniem, poprzez:
- Prowadzenie terapii motywującej do zmiany oraz motywowanie do leczenia osób uzależnionych (realizatorzy: CPDiPR, Ośrodek Profilaktyki Uzależnień Dzieci i Młodzieży, MKRPA, DPS, MOPR)
- Działania skierowane do osób utrzymujących abstynencję po leczeniu (realizatorzy: CPDiPR – Ośrodek Profilaktyki Uzależnień Dzieci i Młodzieży, DPS).
- Prowadzenie profilaktycznej działalności informacyjnej, edukacyjnej oraz szkoleniowej w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych, przeciwdziałania narkomanii oraz uzależnieniom behawioralnym, poprzez:
- Działalność placówek wsparcia dziennego (realizator: CPDiPR),
- Działalność poradni rodzinnej (realizator: CPDiPR),
- Poradnictwo oraz działania interwencyjne skierowane do dzieci i młodzieży eksperymentującej lub używającej środki psychoaktywne oraz zagrożonej innymi uzależnieniami (realizatorzy: CPDiPR – Ośrodek Profilaktyki Uzależnień Dzieci i Młodzieży),
- Poradnictwo oraz działania warsztatowe dla rodziców dzieci i młodzieży eksperymentujących lub używających środki psychoaktywne oraz zagrożonych innymi uzależnieniami (realizatorzy: CPDiPR – Ośrodek Profilaktyki Uzależnień Dzieci i Młodzieży),
- Wspieranie rodzin w przezwyciężaniu sytuacji kryzysowej (w tym związanej z występowaniem przemocy w rodzinie) oraz realizowanie projektów socjalnych i edukacyjnych – w tym praca zespołu ds. interwencji kryzysowej (realizatorzy: MOPR, w tym realizatorzy projektów socjalnych),
- Prowadzenie oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych dla sprawców przemocy (realizator; MOPR),
- Pozostałe działania w ramach interwencji kryzysowej – udzielanie schronienia, Niebieska Linia Telefoniczne Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie (realizatorzy: Podmiot wyłoniony w konkursie, Samorząd województwa).
- Prowadzenie profilaktycznej działalności informacyjnej, edukacyjnej oraz szkoleniowej w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych, przeciwdziałania narkomanii oraz uzależnieniom behawioralnym, poprzez:
- Realizacja programów, warsztatów oraz akcji profilaktycznych dla dzieci i młodzieży (realizatorzy: Wydział Edukacji UM, Szkoły i placówki oświatowe, CPDiPR, Wydział Zdrowia i Spraw Społecznych UM, Policja, Straż Miejska, MKRPA),
- Prowadzenie i koordynowanie działań profilaktycznych na terenie szkół i placówek oświatowych w oparciu o działalność Szkolnych koordynatorów ds. profilaktyki (realizatorzy: Wydział Edukacji UM, Szkoły i placówki oświatowe, MKRPA),
- Profilaktyka rówieśnicza (realizatorzy: CPDiPR – Młodzieżowi Liderzy Profilaktyki Uzależnień i Promocji Zdrowia),
- Organizowanie wypoczynku dla dzieci jako element całorocznej profilaktycznej pracy z dziećmi (realizatorzy: CPDiPR – podmioty wyłonione w konkursie),
- Prowadzenie lokalnych akcji profilaktycznych oraz włączanie się w realizację kampanii ogólnopolskich (realizatorzy: MKRPA, CPDiPR, Straż Miejska, DPS, szkoły i placówki oświatowe, inne podmioty),
- Działania o charakterze edukacyjnym przeznaczone dla rodziców (realizatorzy: CPDiPR, MOPR),
- Działania o charakterze edukacyjnym przeznaczone dla sprzedawców napojów alkoholowych (realizator: MKRPA),
- Działania na rzecz przeciwdziałania nietrzeźwości na drogach (realizatorzy: MKRPA, Straż Miejska, Komenda Miejska Policji),
- Podnoszenie kompetencji przedstawicieli instytucji zajmujących się udzielaniem pomocy dziecku, rodzinie, osobom uzależnionym (realizatorzy: Podmioty zajmujące się udzielaniem pomocy dziecku, rodzinie, osobom uzależnionym),
- Prowadzenie pozalekcyjnych zajęć sportowych z wykorzystaniem teorii i strategii profilaktycznych (realizatorzy: Wydział Edukacji UM, Szkoły i placówki oświatowe),
- Działania na rzecz dożywiania dzieci uczestniczących w pozalekcyjnych zajęciach opiekuńczo-wychowawczych i socjoterapeutycznych (realizatorzy: CPDiPR, podmioty wyłonione w konkursie),
- Podejmowanie działań kontrolnych mających na celu ograniczenie dostępności napojów alkoholowych dla osób poniżej 18. roku życia (realizator: MKRPA),
- Diagnozowanie i monitorowanie stanu problemów alkoholowych, narkomanii oraz uzależnień behawioralnych na terenie miasta (realizatorzy: MKRPA, Wydział Edukacji UM, Szkoły i placówki oświatowe).
- Wspomaganie działalności organizacji pozarządowych służącej rozwiązywaniu problemów alkoholowych i narkomanii, poprzez:
- Prowadzenie przez niepubliczne podmioty placówek wsparcia dziennego (realizatorzy: podmioty wyłonione w konkursie),
- Wspieranie różnorodnych form samopomocy oraz prowadzenie punktów konsultacyjnych dla osób uzależnionych i ich rodzin (realizatorzy: podmioty wyłonione w konkursie).
Nowelizacja ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw z dnia 17 grudnia 2021 r. spowodowała utworzenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom przez połączenie Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN) i Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA). Połączenie tych podmiotów w jedną instytucję ma pozwolić na realizację spójnych, na wszystkich etapach skoordynowanych działań skierowanych na walkę z uzależnieniem tj. edukacja, profilaktyka, szkolenie kadr, leczenie, rehabilitacja, działalność badawcza oraz wprowadzić skuteczniejsze działanie przez lepsze wykorzystanie potencjału kadrowego i finansowego.
Zaprezentowany program jest odpowiedzią na ten nowy stan prawny i organizacyjny skupiając w jednym akcie prawa lokalnego zadania dotyczące przeciwdziałania uzależnieniom. Podsumowując należy stwierdzić, że aktualnie realizowany program rozwiązywania problemów alkoholowych i przeciwdziałania narkomanii w możliwie najlepszy możliwy sposób promuje zdrowie, zapobiega używaniu substancji psychoaktywnych i stara się rozwiązywać problemy wynikające z uzależnień w nim opisanych.